تولد و ادامه حیات تمدن نوین اسلامی در گرو شکل گیری عقلانیت اسلامی است

مراسم اختتامیه نخستین هفته علمی تمدن نوین اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، مورخ 7 آبان 1394

بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله رب العالمين، الصلاة والسلام على رسول الله و علي آله الطيبين الطاهرين و لعنة الله علي اعدائهم اجمعين.

سلام عرض می کنم خدمت برادران و خواهران گرامی. عرض تبریک دارم حضور شما به خاطر میلاد با سعادت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم و همچنین حضرت امام جعفر صادق علیه آلاف التحية و الثناء.

بنده قصد دارم در این فرصت کمی که در اختیار دارم مختصراً به چندین نکته مهم درباره تمدن نوین اسلامی اشاره نمایم که جنبه چارچوب دهی یا ریل گذاری نسبت به تمدن دارد. البته تاکید می کنم، بخشی از این نکات جمعبندی نیست بلکه پرسش های اساسی حول تمدن نوین اسلامی است که می تواند به موضوع شماری از پروژه های تحقیقی تبدیل شود. به نظر من، درباره بنیادهای تمدن نوین اسلامی، باید بحث و تضارب افکار به طور جدی ادامه یابد و کسی برای عبور از این مباحث عجله نکند.

نکته اول اینکه، منظور از تمدن، یک نظم مدنی پیچیده، عینیت یافته و فراگیر است که توسط بشر بوجود می آید و جزء قابلیت های اجتماع بشری است؛ لکن سخن ما این است که تجمع مسلمانان به تنهایی تمدن را اسلامی نمی کند که بگوییم تمدن اسلامی یعنی بروز ایمان و تعهد دینی مسلمانان؛ خیر، اسلام اجتماعی، هم در ظاهر تمدن، و هم در باطن آن مستقیما اثرگذار است و هنر ما در بحث تمدن نوین اسلامی این است که این اثر را با همه جوانبش، و با همه ریزه کاریهایش تبیین کنیم.

نکته دوم این است که صحبت از تمدن نوین اسلامی، یعنی سرنوشت محتوم مردم جهان به ویژه مسلمانان، غربی شدن و تعریف در ذیل تمدن غربی نیست. در واقع، نفس طرح موضوع تمدن نوین اسلامی، به منزله مرگ تفکراتی شبیه تفکرات پایان تاریخ است که مدعی کمال بشری با تمدن غربی با محوریت لیبرالیسم است. تمدن نوین اسلامی می گوید خیر، تمدن غرب نه تنها بشر را به سعادت ( حتی سعادت دنیوی صرف ) نرسانده بلکه او را از مسیر سعادت فرسنگ ها دور کرده است. با این وصف باید گفت، تمدن نوین اسلامی، بر توهم پایان تاریخ خط بطلان می کشد و نوید بخش آغاز یک تاریخ نو و متفاوت برای بشریت است.

نکته سوم اینکه، موضوع تمدن نوین اسلامی، آنگاه از ساحت علم به ساحت عمل منتقل می گردد که بر اثر تقویت خودباوری و اعتماد به نفس اسلامی، اولا به یک رویکرد و خواست عمومی تبدیل شود؛ یعنی قرار گرفتن در مسیر تمدن سازی توسط عموم مردم دنبال شود. ثانیا مردم تدریجا عالم غربی را ترک کنند و وارد عالم الهی و اسلامی شوند. تا زمانیکه پایمان در عالم غربی- که عالم اینجهانی شدن است- قرار دارد، صحبت کردن از تمدن نوین اسلامی شعاری بیش نیست. به نظر ما، جابجایی عالم ممکن است و راه آن، انقلاب فکری و دگرگونی گوهر وجودی انسان است. البته تغییر عالم در دوران غیبت معصوم (ع) نسبی است لکن مهم و تعیین کننده است.

نکته چهارم اینکه، تمدن نوین اسلامی، وصف عربی و عجمی یا سنی و شیعه نمی پذیرد. اینکه کسی بگوید تمدن سازی در گرو احیاء عربیت و عقل عربی است و دیگری بگوید تمدن سازی در گرو عبور از عربیت است، حرف بی مبنایی است و از آن بوی تعصب جاهلی به مشام می رسد. طرح بحث سنی و شیعه هم همینطور. ما تا نتوانیم بر اساس حقیقت اسلام و فهم روشمند و قطعی ای که عقلای مسلمان از محکمات اسلام دارند به اتحاد برسیم، طبیعی است که تمدن نوین اسلامی متولد نخواهد شد. البته مسأله رهبری صالح در جهان اسلام باید حل شود. باید قبول کرد که از دل تفکر اهل سنت رهبری صالح به راحتی بیرون نمی آید و تا جهان اسلام مشکل رهبری را حل نکند و از شر این سلاطین و خلفای خودخوانده و فاسد خلاص نشود، شکل گیری تمدن نوین اسلامی با مشکل اساسی روبرو خواهد بود. لذا بزرگان اهل سنت می بایست با رجوع به متن اسلام، در این زمینه به یک تصمیم بزرگ و تاریخی برسند.

نکته پنجم اینکه، رسیدن به تمدن، فرایند است نه پروژه. امروز کسانی تمدن نوین اسلامی را پروژه تلقی می کنند که با الفبای تمدن و ماهیت آن آشنا نیستند و یا یک معنای حداقلی و کاملا ظاهری از تمدن آن را درک می کنند. البته وجود پروژه در بسترسازی و ریل گذاری لازم و مؤثر است لکن تمدن بنا بر ماهیتی که دارد خارج از فرایند طبیعی ساخته نمی شود.

نکته ششم اینکه، بهره مندی از فکر و معرفت، هر چند در تمدن سازی نقش کلیدی دارد اما تراکم فکر و معرفت نیز به تنهایی تمدن ساز نیست. توجه داشته باشیم، اگر انباری پر از تولیدات فکری هم داشته باشیم لکن نتوانیم از نتایج این تولیدات در میدان عمل استفاده کنیم و جامعه را تغییر دهیم، این انبار در تمدن سازی خاصیتی برای ما نخواهد داشت. پس زمانی فکر و معرفت به شکل گیری تمدن منجر می شود که از قابلیت عینیت یافتگی برخوردار باشد. البته هر فکری از چنین قابلیتی برخوردار نیست و ما باید تلاش کنیم این قابلیت را بوجود بیاوریم. اینکه می گوییم علوم انسانی اسلامی باید از مسیر تقویت خلاقیت و نوآوری، به مرحله کاربرد برسد، به همین خاطر است. تعبیر من این است که ما در عرصه تمدن سازی، به باران نظریات کاربردی در علوم انسانی اسلامی نیاز داریم.

نکته هفتم این است که ما از یک تمدن تاریخی و باشکوه صحبت می کنیم و به آن افتخار نیز می کنیم اما توجه داشته باشید که تمدن نوین اسلامی همانطور که از نامش پیداست، به منزله بازگشت به گذشته و احیاء تمدن اسلامی دو قرن چهارم و پنجم هجری قمری نیست. البته ما این تمدن تاریخی را جزء دارایی های بزرگ خودمان تلقی می کنیم و از آن تجربه تاریخی چه در بعد تولد تمدن اسلامی و چه در بعد انحطاط تمدن اسلامی، استفاده می کنیم. خود اینکه بفهمیم چه شد مسلمانان دچار انحطاط شدند و خیلی از چیزها را از دست دادند، در ساخت تمدن نوین اسلامی نقش مهمی دارد. با این حال، تمدن نوین اسلامی، حرکت رو به جلو برای رسیدن به تمدنی متناسب با شرایط بی سابقه و منحصربفرد این عصر است.

نکته هشتم اینکه آیا ما امروز فاقد تمدن هستیم؟ در پاسخ می گوییم، تمدن یک پدیده ذو مراتب است. ما امروز دارای یک تمدن ضعیف اسلامی هستیم که با تمدن رقیب یعنی تمدن غربی مخلوط شده است. اصولا فرازمندی تمدن اسلامی در گرو رشد یافتگی و استقلال آن است. تمدنی که بر حسب شرایط و مقتضیات زمانه رشد مطلوب نداشته باشد و دچار رکود، سکون و عقب ماندگی شود، تمدن ضعیفی است که به راحتی در تمدن های دیگر هضم می شود. درباره استقلال تمدنی نیز باید گفت، تمدن نوین اسلامی بدون تعامل با سایر تمدن ها و بهره گیری از نقاط قوت سایر تمدن ها فرصت تولد پیدا نخواهد کرد لکن این تعامل به منزله هضم شدن در دیگر تمدن ها و نداشتن یک روح مستقل نیست.

نکته نهم اینکه، شک نباید کرد وجود نظام سیاسی و دولت اسلامی قدرتمند و مردم سالار در رسیدن مسلمانان به تمدن نوین اسلامی نقش اساسی دارد بطوریکه می توان گفت فرض تمدن نوین اسلامی منهای دولت مقتدر اسلامی منتفی است. توجه داشته باشید که وقتی می گوییم دولت اسلامی، منظوری جز دولت دینی مردم سالار نداریم. تمدن سازی با استبداد و خودکامگی قابل جمع نیست و اگر هم جمع شود باید در حقیقی بودن آن تمدن تردید کرد. بنابراین، امروز، هم ادامه تئوریزه سازی نظام مترقی مردم سالاری دینی، و هم تلاش بیشتر برای تکامل بخشی عملی آن، باید در دستور کار علماء و اصحاب سیاست حقیقی قرار بگیرد. یعنی هم باید خلأ های تئوریک را پر کرد، و هم ضعف و کمبودهای های عملی را مرتفع ساخت.

نکته دهم به تعیین نسبت تمدن نوین اسلامی با تمدن مهدوی (ع) در دوران ظهور منجی عالم بشریت باز می گردد. توجه داشته باشید که تمدن نوین اسلامی لزوما با تمدن عالی اسلامی در دوران ظهور حضرت ولی عصر ارواحنا فداه یکسان نیست. در واقع، تمدن نوین اسلامی قله و سقف خود را در دوران ظهور جستجو می کند لکن تمام همش این است که در دوران غیبت و متناسب با بضاعت های این دوران ساخته شود هرچند ما معتقدیم انشاالله این تمدن در مقدمه چینی برای تمدن عظیم مهدوی سهیم خواهد بود.

نکته یازدهم که جزء نکات اصلی من در این سخنرانی به حساب می آید، این است که برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی به غنا بخشی و تکامل عقلانیت اسلامی و همچنین نمودار شدن آن در رگ های جامعه نیاز مبرم داریم. این موضوع در نظریه تمدنی شهید مطهری نیز نقش کلیدی دارد و ایشان تلاش می کند تا این موضوع را جا بیندازد. در حقیقت، اگر بگوییم عقلانیت پیشرفته اسلامی، هم علت موجده و هم علت مبقیه تمدن نوین اسلامی است حرف غیر دقیقی نزده ایم. البته توجه داشته باشید که عقلانیت اسلامی دو بال دارد؛ بال معرفتی که پاسخگویی یقین زا به مسائل بنیادین انسان و جامعه انسانی را بر عهده دارد و بال و وجه ابزاری که پاسخ دهی به مسائل روزمره و معیشتی جامعه را به صورت ظنی بر عهده دارد. مسأله اصلی نیز حفظ این بالها و هماهنگ کردن ایندو با یکدیگر است. مشکل غرب این است که خواسته با یک بال جامعه را به پرواز دربیاورد لذا نه تنها پروازی به معنی دقیق کلمه رخ نداده بلکه جامعه انسانی را به سقوط کشانده است. ما هم که به بال و وجه ابزاری عقلانیت بهاء لازم را نداده ایم نتوانسته ایم به پیشرفت مورد نظر که بدون جنبه های مادی شکل نمی گیرد برسیم.

نکته دوازدهم این است که آیا تمدن نوین اسلامی یک تمدن جهانی است؟ پاسخ ما به این سئوال مثبت است. اصولا تمدن در این عصر نمی تواند جهانی نباشد لکن منظور از جهانی، لزوما قلمرو جغرافیایی جهانی نیست بلکه منظور تاثیر عمیق جهانی است؛ ثانیا بر خلاف تمدن های مادی، در ذاتش چیرگی و سیطره فیزیکی نیست. یعنی ما در تمدن سازی به هیچ وجه به فتح سرزمین و سلطه گری بر انسانها نمی اندیشیم. نه تنها در تمدن نوین اسلامی سیطره فیزیکی مطرح نیست بلکه تحمیل فکر و فرهنگ اسلامی به دیگران نیز مطرح نیست.

خوب، فرصت من بیش از این نیست. ما به لطف الهی نخستین هفته علمی تمدن نوین اسلامی را برگزار کردیم و از جهات علمی توفیقاتی حاصل شد. البته این را عرض کنم که ما تا بحال به یک – صدم مسائل نظری مرتبط با تمدن نوین اسلامی هم نپرداختیم. بحث های مهم و پیچیده ای پیش روی ماست که باید با آنها روبرو شویم. پیشنهاد من این است که اولا از این پس مراکز مطالعاتی تمدن شناسی در همه دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی حوزه های علمیه فعال شود. ثانیا این هفته علمی سال آینده هم برگزار گردد و بعد آن را به صورت یکسال در میان برگزار کنیم. برای هفته دوم، تهیه نظام مسائل تمدن نوین اسلامی در قالب یک مقاله قوی و ارائه آن به اساتید و پژوهشگران لازم است. کلی گویی در این عرصه فایده ای ندارد لذا باید ضمن مراجعه به این نظام مسائل، وارد جزئیات شویم.

در پایان، از همه اشخاصی که ما را در برپایی این هفته علمی یاری کردند سپاسگزاری می کنم. خصوصا از محققان بزرگواری که مقاله دادند و اساتیدی که در مقام داور به ارزیابی مقالات پرداختند. از مراکز علمی که در این هفته نشست های تخصصی را به خوبی برگزار نمودند، از رسانه ها که اتفاقات این هفته را بازتاب دادند و همچنین از دانشگاه محترم علامه طباطبایی خصوصا رئیس محترم این دانشگاه به خاطر برگزاری شایسته مراسم اختتامیه صمیمانه متشکرم و برای حضار گرامی آرزوی سلامتی و توفیق دارم.

والسلام علیکم و رحمة الله و بركاته.

https://r-gholami.ir/?p=1053