پژوهشگر و مدرس فلسفه سیاسی و مطالعات فرهنگی و تمدنی
یادداشتی به مناسبت روز جهانی فلسفه در سال ۱۴۰۵
ظهور جریان روشنفکری کارآمد در ایران که قادر به ساختارشکنی در مسیر تفکر عقلانی و ترویجِ نهادینه نقد عمیق باشد، امری حیاتی است. خروج از بن‌بست جزم‌اندیشی و زدودن خرافات از ذهنیت تاریخی جامعه، شاید تنها راهِ گذار به رنسانس ایرانی و پیش‌نیازِ هرگونه تحول بنیادینِ فکری، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی به شمار می‌رود.
با وجود این، باید اذعان داشت که جامعه‌ی ما تاکنون فاقد یک جریان روشنفکریِ مستقل و قوام‌یافته بوده است.
کنشگرانِ اصیلِ این عرصه، که شمارشان همواره انگشت‌شمار بوده است، یا نقش حاشیه‌ای در سیر تحولات اجتماعی ایران ایفا کرده‌اند، آن‌چنان‌که سزاوار بوده مایه‌ور نبوده‌اند، تحت سیطره‌ی فشارهای ساختاری استقلال خود را وانهاده‌اند، و یا از ظرفیتِ لازم برای جریان‌سازی و همگام‌کردنِ نسلِ جوان و تحصیل‌کرده برخوردار نبوده و گرفتار انزوایی خودخواسته بوده‌اند.
در این گذارِ تاریخی، تفکر فلسفی نقشی بنیادین و تسهیل‌گر بر عهده دارد؛ اما واقعیت آن است که فلسفه‌ی ایرانی هر چند در پیوند با سنتِ اسلامی و کلام دینی، پنجره‌هایی را از جنس شهودهای عرفانی در روکش فلسفه به روی خود گشوده، اما عملاً تا حد زیادی از ماهیتِ اصیل و پرسشگرانه خود تهی شده است. این سنتِ فکری اکنون در سیطره‌ی قدرتمند نهاد دین و‌فلسفه وعرفان مسلمانان – که خود به واسطه کژتابی‌ها و انحرافات تاریخی عمیقاً نیازمند نقدِ فلسفی است – محصور و گرفتار مانده است.
بر این اساس، نخستین گام برای ظهور یک جریان روشنفکریِ اصیل در ایران، استقرار یک فلسفه رها و فارغ از هرگونه تعهدِ پیشینی است. فلسفه باید حتی نسبت به خویشتن نیز فاقد تعهدِ جزم‌اندیشانه باشد؛ هرچند این گزاره در بادی امر متناقض‌نما جلوه می‌کند، اما واقعیت آن است که استمرارِ حیاتِ فلسفه، در گرو تواناییِ آن برای نقدِ رادیکال و بی‌رحمانه‌ی خویشتن است تا همواره ماهیت فلسفی خود را حفظ کند.
در سنت فکری غرب نیز تقلیلِ فلسفه به «نافلسفه» پدیده‌ای نادر نیست؛ مکاتبی که از دستیابی به ساحتِ «بی‌تعهدی» بازمانده و به اسطوره و تابو بدل گشته‌اند، با کنار زدن نقاب‌هایشان، ماهیتی جز یک ایدئولوژیِ تمام‌عیار ندارند.
برای نمونه، مارکسیسمِ آکادمیک در برخی دانشگاه‌های غربی، با وجود ادعای تحلیلِ علمیِ جامعه، عملاً به چارچوبی جزم‌اندیشانه بدل شد که هر پرسشِ انتقادی را پیشاپیش در قالبِ مبارزه طبقاتی تفسیر می‌کرد و از این رو، به‌جای فلسفیدنِ آزاد، نوعی ایدئولوژیِ بسته را بازتولید نمود.
نیچه نیز از منظری دیگر به همین پدیده اشاره داشت؛ او باور به «پیشرفت» و عقلانیتِ مدرن را خود نوعی اسطوره تازه می‌دانست که جای خدایانِ کهن را گرفته، بی‌آنکه از سرشتِ جزمی و تابووارِ آن‌ها فاصله گرفته باشد. با این حال، نمی‌توان انکار کرد که غربِ پس از رنسانس، زادگاهِ فلسفه‌های اصیل و یک جریان روشنفکریِ مقتدر بوده است؛ جریانی که البته طی سه دهه‌ی اخیر، سیری افول‌گرایانه را تجربه کرده است.
اما در ارزیابیِ وضعیتِ خودمان باید بپذیریم که پس از ورود مکاتبِ متنوعِ فلسفه غربی به ایران، ما حتی در فهم و ادراکِ عمیقِ بسیاری از این چارچوب‌های فکری ناکام مانده‌ایم؛ چه رسد به آنکه بخواهیم به ساحتِ نقدِ نظام‌مند، تعاملِ انتقادی و هم‌افزایی با این فلسفه‌ها دست یابیم. حتی اگر از مباحث غامض و پیچیده‌ی فلسفی فراتر رویم و صرفاً به ارزیابیِ توانمندیِ بدنه‌ی روشنفکری ایران در نقدِ مهم‌ترین «دیگریِ» هویتی و تمدنی ایران در یکصد و پنجاه سال اخیر ــ یعنی «غرب» و «مدرنیته» ــ بپردازیم، باز هم شاهد عجز و سترونیِ این جریان در ادراکِ دقیقِ غربِ جدید خواهیم بود به‌گونه‌ای که در مواجهه با پدیدارِ غرب، همچنان دو رویکرد افراطی و تقلیل‌گرایانه بر فضای فکری ایران سایه افکنده و منشأ آسیب‌های بنیادین است: رویکردی که بدون التفات به تجربه‌ی تاریخی و پرفرازونشیبِ تجدد، آن را یک‌سره می‌ستاید و به مثابه‌ی تنها قبله‌ی آمال و غایتِ مطلوب بازنمایی می‌کند؛ و در نقطه‌ی مقابل، رویکردی که با اهریمن‌سازی از غرب، آن را سراسر تباهی، ناپاکی و فساد می‌پندارد و‌البته طبیعی است که هر دوی این رویکردها، باب آموختن از غرب را چه به عنوان تجربه آمیخته از وجوه مثبت و‌منفی، و‌چه به منزله عبرت یا درس تاریخی بسته‌اند.
تقلیلِ فهمِ غرب به این دوگانه‌ی قطبی‌شده، پیامدی جز تشدیدِ روزافزونِ انفعالِ تاریخیِ ایرانیان در برابر جهانِ متجدد در پی نداشته است. گذار از این دوگانه، به معنای یافتنِ معیاری سوم به‌جای «غرب» یا «ضدِ غرب» نیست؛ بلکه به معنای آن است که ایران بتواند مسئله‌ی خود را با ترازوی برخاسته از موقعیتِ تاریخی و شرایط بومیِ خویش صورت‌بندی کند، در حالی‌که تجربه جهانی صرفاً یکی از افق‌های گفت‌وگو باشد، نه غایتی که باید بدان رسید یا در برابرش ایستاد.
با این همه، فلسفه‌ای که در حصار دانشگاه و دیسیپلین‌های آکادمیک محبوس بماند و راهی به عرصه‌ی عمومی و «سقراطی‌شدن» نیابد، همان بهتر که اساساً ظهور نکند. فلسفه‌ای که غایت آن به تولید مقاله و کسب امتیازاتِ شکلی تقلیل یابد، چیزی جز بازی با واژگان نیست و ارزش فردی و اجتماعی آن، بی‌اغراق، معادل صفر است.
تفکر فلسفی باید در لایه‌های نخبگانی و فرهیخته‌ی جامعه امتداد یابد و «اجتماعی» شود تا بتواند به‌طور وثیق در زایشِ جریان روشنفکری ایفای نقش کند.
چنین جریانِ روشنفکریِ اصیلی، باید از انزوای طبقاتِ مرفه و فارغ‌البال که سقف سودای آنان به مدگرایی و فخرفروشی به آن محدود شده است خارج شده، خود را متعلق به آحاد جامعه‌ی انسانی بداند و «دردمندی» و تعهد اجتماعی را به‌عنوان خصیصه‌ی بنیادینِ خویش درونی سازد.
البته در این مسیر نباید دچار کژفهمی شد؛ رسالت روشنفکر، نسخه‌پیچی و درمانِ تمامیِ دردهای اجتماعی نیست. کارویژه‌ی روشنفکری از یک سو، بیدار و رها نگاه داشتنِ خردِ فردی و جمعی است و از سوی دیگر، تقویتِ انگیزه‌ها و اراده‌ها برای کاربستِ انتقادی و مبتکرانه‌ی عقلانیت در مواجهه با زیست‌جهان و مسائل جامعه است.
هنگامی که از ضرورتِ «مسئله‌مندی» – که با بیداریِ فکری عجین است – و مفهومِ «مسئله‌ی ایران» سخن می‌گوییم، باید توجه داشت که خودِ بحرانِ روشنفکری در ایران، یکی از کلیدی‌ترین مسائل ماست که همزاد و هم‌سرنوشتِ فلسفه است.
روزی که شرایطی فراهم آید تا بتوانیم پیرامون عمیق‌ترین مباحث، بدون هیچ‌گونه محدودیت و فشارِ سیستماتیک، به گفت‌وگوهای انتقادی و آزاد بپردازیم، همان روز، نقطه‌ی عطفِ تاریخیِ ما برای گشودنِ بابِ فلسفه‌ی اصیل و روشنفکریِ واقعی خواهد بود.
شاید این صراحتِ بیان برای برخی ناخوشایند جلوه کند، اما واقعیتِ تلخ آن است که ما هنوز به ساحتِ «مسئله‌مندی» نایل نیامده‌ایم تا اساساً مسئله‌ای داشته باشیم. هرچند مسئله‌مندی خود در گرو سطحی از تفکر عقلانیِ انتقادی و آزاد است، اما شرط مقدماتیِ آن، عبور از توهمات و خیال‌پردازی‌ها، خوشگذرانی با گذشته، و گام نهادن در میدانِ واقعیتهای عینی است؛ واقعیت‌هایی که تنها از طریق درگیریِ عمیق و چندلایه با آن‌هاست که انسان و جامعه به بلوغِ مسئله‌مندی دست می‌یابند.
اما این بلوغ، تا در قابی صرفاً بومی محبوس بماند، ناقص و شکننده خواهد ماند؛ مسئله‌مندیِ راستین آنگاه به کمال می‌رسد که موقعیتِ خود را در آینه‌ی تجربه‌ی جوامعِ دیگر بازبیند و دریابد که دردها و بن‌بست‌هایش، هرچند بومی، اما نه منحصر به‌فرد، و نه بی‌سابقه‌اند.
در این مسیر، تردیدی نیست که اتخاذ رویکردی فرابومی و جهان‌نگر نیز سهم بسزایی در مسئله‌مند شدن ما ایفا می‌کند. در زمانه‌ای که سرنوشت جوامع بشری عمیقاً درهم‌تنیده است، این نگاه زمینه‌ی ادراکِ دقیقِ موقعیت ما در نظام جهانی را فراهم می‌آورد.
این بینش به ما یادآور می‌شود که ما تنها کنشگرانِ طالبِ توسعه در این جهان نیستیم و اصرار بر «اختراعِ دوباره‌ی چرخ»، نشانه‌ای از کاربستِ عقلانیت به شمار نمی‌رود.
برخلاف گذشته، ما در جهانی زیست می‌کنیم که وابستگی‌های متقابل در آن، روزبه‌روز در حال تعمیق است؛ از این رو، برای دستیابی به پیشرفت، چاره‌ای جز کنار گذاشتنِ انگاره‌های خصم‌گرایانه و جایگزین کردنِ «نگاه دشمن‌پندار» با «عینک رقابتِ هوشمندانه و سازنده» در مواجهه با «دیگری» نخواهیم داشت.
با این حال، باید تأکید کرد که اتخاذِ این رویکردِ واقع‌بینانه و گذار از خصم‌گرایی به رقابتِ پیچیده، تنگاتنگ و البته سازنده، صرفاً یک تکنوکراسیِ سیاسی یا نسخه‌ای اقتصادی برای «پیشرفت» نیست؛ بلکه دقیقاً همان بزنگاهی است که «عقلانیتِ انتقادی» باید کارآمدیِ خود را در آن به اثبات برساند.
رسالتِ غاییِ آن جریانِ روشنفکریِ اصیل و آن فلسفه‌یِ رها از جزم‌اندیشی، در همین نقطه رخ می‌نماید: اینکه به ذهنِ ایرانی، جسارت و ابزارِ شناختیِ لازم برای رویارویی با واقعیتهای تلخ و شیرین خود و واقعیتهای عریانِ جهان را ببخشد. در نهایت، رنسانسِ ایرانی تنها زمانی محقق خواهد شد که فلسفه از برجِ عاجِ انتزاعیات به زمینِ واقعیت فرود آید و روشنفکری، با تکیه بر خردِ آزاد و نقاد، قطب‌نمای عبورِ ایران از انفعالِ تاریخی به سوی کنشگریِ عقلانی در جهانِ درهم‌تنیده‌ی معاصر گردد./